Een patholoog is een arts en medisch specialist die ziekten vaststelt door onderzoek van cellen en weefsels. De patholoog levert bij veel aandoeningen de definitieve diagnose, vooral bij kanker, ontstekingen en infecties. Die diagnose bepaalt vaak welke behandeling wel of niet passend is.
In de praktijk onderzoekt een patholoog materiaal dat via een biopt, punctie of operatie is afgenomen. Het werk start vaak met het bekijken en beschrijven van het preparaat met het blote oog, daarna wordt het weefsel gesneden en bemonsterd en volgt microscopisch onderzoek. Als dat nodig is, zet de patholoog aanvullende testen in, zoals immunohistochemie en moleculaire diagnostiek. Daarmee kan een tumor bijvoorbeeld nauwkeuriger worden getypeerd en kan gerichter worden bepaald welke therapie kansrijk is. Tijdens sommige operaties is er ook spoeddiagnostiek, zoals een vriescoupe, waarbij de patholoog direct terugkoppelt aan de chirurg, bijvoorbeeld over de aard van het weefsel of de snijranden. Een ander deel van het vak is obductie, het onderzoeken van een overleden patiënt om de doodsoorzaak en ziekteprocessen beter te begrijpen. Dat gebeurt minder vaak dan vroeger, maar blijft belangrijk voor kwaliteitsleren en complexe situaties.
De patholoog werkt meestal in een ziekenhuis, op of rond het pathologielaboratorium. In universitaire medische centra is er vaak meer subspecialisatie, onderwijs en onderzoek. Er zijn ook regionale of zelfstandige pathologielaboratoria die meerdere ziekenhuizen en huisartsen bedienen. Een kleinere groep werkt in of met forensische ketens. Overleg is een groot onderdeel van het vak. Pathologen nemen structureel deel aan multidisciplinaire overleggen, vooral in de oncologie, en geven advies aan andere specialisten over de betekenis van uitslagen en over aanvullend onderzoek.
Het inkomen ligt in Nederland voor pathologen in loondienst in de bandbreedte van de salarisschalen voor medisch specialisten. Reken grofweg op een bruto maandinkomen dat, afhankelijk van trede en ervaring, rond de 8.000 tot 14.000 euro kan liggen. In CBS cijfers over 2023 komt het gemiddelde loon voor artsen met specialisme pathologie in loondienst ongeveer uit op 12.900 tot 15.000 euro bruto per maand, afhankelijk van of je bijzondere beloningen meerekent. Het werkelijke bedrag verschilt vooral door ervaring, deeltijd, toeslagen, werkgever en contractvorm.
Over het aantal pathologen in Nederland rapporteren CBS tabellen aantallen in de orde van enkele honderden. Op basis van de gerapporteerde aantallen voor 2023 kom je grofweg uit rond de 400 werkzame pathologen, met de kanttekening dat CBS afrondt in tienden van duizendtallen en onderscheid maakt naar contractvormen.
De route naar dit beroep is lang en loopt via het wetenschappelijk onderwijs. Meestal start je met vwo, daarna volgt de universitaire studie geneeskunde. Na afronding ben je basisarts en sta je ingeschreven in het BIG register. Vervolgens doe je de medisch specialistische vervolgopleiding pathologie. In tijdsduur ziet dat er meestal zo uit: vwo ongeveer 6 jaar, geneeskunde 6 jaar, vervolgopleiding pathologie 5 jaar. In totaal kom je daarmee vaak rond 17 jaar uit vanaf de start van vwo tot en met registratie als patholoog. In de praktijk kan het langer worden door wachttijd voor een opleidingsplek, werkjaren als basisarts, of een promotietraject.
Het opleidingsniveau van een Patholoog is WO.
Een paar wetenswaardigheden die vaak goed uitleggen hoe het beroep werkt. De patholoog heeft meestal weinig direct patiëntcontact, maar grote invloed op het behandeltraject, omdat de diagnose vaak leidend is. Het vak is steeds meer data en techniek gedreven, met groei van moleculaire diagnostiek en digitale pathologie. In Nederland speelt ook de landelijke infrastructuur een rol, zoals Palga, waardoor pathologiegegevens goed vindbaar zijn voor vervolgzorg, second opinions en onderzoek. Verder is subspecialisatie heel gebruikelijk, veel pathologen richten zich op specifieke orgaangebieden zoals huid, long, borst, maag darm lever of gynaecologie.
Andere benamingen die je in Nederland tegenkomt zijn patholoog anatoom en anatomopatholoog. De titel klinisch patholoog wordt soms genoemd, maar de gangbare specialistentitel is patholoog.